Trong giáo dục STEM, bối cảnh thực tế không chỉ đóng vai trò minh họa mà chính là điểm khởi đầu cho quá trình hình thành tư duy giải quyết vấn đề. Học sinh không học khoa học qua khái niệm trừu tượng, mà thông qua những tình huống quen thuộc trong đời sống. Sau kỳ nghỉ Tết, những vật dụng tưởng như phế liệu và những hiện tượng diễn ra ngay trong gia đình lại trở thành nguồn học liệu phong phú, giúp trẻ khám phá kiến thức một cách trực quan và có ý nghĩa.
1. Tư duy kỹ thuật từ những nguyên vật liệu tái sử dụng
Phong tục “lì xì” từ lâu đã trở thành một nét văn hóa đặc trưng trong mỗi dịp Tết Nguyên đán – nơi những bao đỏ nhỏ xinh gửi gắm lời chúc may mắn, bình an cho năm mới. Với các bạn nhỏ, sau Tết, các em thường sở hữu một số lượng bao lì xì đáng kể. Đây là nguồn học liệu mang tính thời điểm, chỉ xuất hiện rõ nét sau mùa lễ hội và giàu giá trị văn hóa.
Từ nguồn vật liệu đặc trưng ấy, học sinh có thể phát triển thành một sản phẩm STEM ý nghĩa, chẳng hạn như mô hình đèn lồng phát sáng. Bao lì xì khi ấy không còn là vật lưu niệm đơn thuần, mà trở thành chất liệu tái sinh cho một sản phẩm kỹ thuật gắn với truyền thống. Hoạt động được bắt đầu bằng việc đặt ra các câu hỏi nhằm xác định vấn đề cần giải quyết:
- Đèn lồng có hình dạng nào? Sử dụng vật liệu nào để làm khung đèn lồng?
- Bao lì xì được dán như thế nào để bao quanh hết phần khung đèn?
- Dây treo được cố định ở đâu để giữ cân bằng?
- Đặt nến tại vị trí nào của đèn lồng?
Quá trình trả lời những câu hỏi đó chính là quá trình học sinh hình thành tư duy thiết kế. Sau đó, các em lựa chọn dạng hình hộp chữ nhật hoặc lăng trụ để tối ưu độ ổn định, sử dụng que gỗ hoặc bìa cứng làm khung chịu lực, ghép các bao lì xì bằng băng dính để tạo thành lớp bao quanh khung. Ở mặt đáy, có thể gắn hai thanh đỡ chéo nhau để cố định vị trí đặt nến hoặc đèn LED; dây treo được buộc vào các thanh gỗ ở mặt trên.
Sự kết hợp giữa yếu tố văn hóa truyền thống và tư duy thiết kế hiện đại giúp hoạt động học trở nên ý nghĩa hơn, góp phần nuôi dưỡng tinh thần trân trọng giá trị Tết trong một cách tiếp cận sáng tạo và bền vững.
2. Tìm hiểu sự biến đổi chất từ món ăn truyền thống
Nếu đèn lồng từ bao lì xì giúp học sinh tiếp cận tư duy thiết kế kỹ thuật, thì hành muối, dưa muối hay củ kiệu ngày Tết lại mở ra một không gian học tập dưới góc nhìn STEM đầy thú vị.
Quá trình muối thực chất là một dạng lên men tự nhiên có kiểm soát. Trong môi trường nước muối với nồng độ phù hợp, vi khuẩn lactic phát triển và chuyển hóa đường có trong rau củ thành axit lactic, tạo nên vị chua đặc trưng đồng thời giúp bảo quản thực phẩm. Khi quan sát hành từ trạng thái tươi, cay nồng chuyển sang mềm hơn, bớt hăng và có vị chua dịu, học sinh đang chứng kiến một quá trình biến đổi sinh – hóa diễn ra theo quy luật.
Khi tìm hiểu về khoa học, học sinh hiểu được vai trò của vi sinh vật cũng như điều kiện nhiệt độ và độ mặn ảnh hưởng đến tốc độ lên men. Những câu hỏi quen thuộc như “Vì sao trời lạnh dưa lâu chua hơn?” hay “Vì sao dưa dễ hỏng nếu không ngập nước?” trở thành cơ hội để hình thành tư duy phân tích nguyên nhân – kết quả.
3. Giáo dục STEM đến từ thực tế gần gũi
Khi bao lì xì sau Tết có thể được tái thiết kế thành đèn lồng, hay hũ hành muối trong gian bếp trở thành đối tượng quan sát khoa học, STEM không còn là một khái niệm trừu tượng trong sách vở, mà hiện hữu xung quanh và trực tiếp trong đời sống thường ngày. Những vật dụng quen thuộc của mùa lễ hội, dưới góc nhìn sư phạm phù hợp, đều có thể trở thành tình huống học tập giàu giá trị.
Thông qua các trải nghiệm gắn với bối cảnh thực tế, học sinh từng bước hình thành tư duy giải quyết vấn đề, biết đặt câu hỏi, phân tích điều kiện và rút ra kết luận dựa trên quan sát. Đồng thời, việc tái sử dụng vật liệu và tìm hiểu các phương pháp bảo quản truyền thống còn góp phần nuôi dưỡng ý thức sử dụng nguồn lực một cách có trách nhiệm.